Trampdan sonrakı dünya üçün üç ssenari

Müəllif: Hel Brands, Cons Hopkins Universitetinin Qabaqcıl Beynəlxalq Araşdırmalar Məktəbinin professoru və Amerika Müəssisəçilik İnstitutunun baş elmi işçisi
Foreign Policy nəşri, ABŞ

“Qoca dünya ölür, yeni dünya isə doğulmağa çalışır”, deyə italyan filosofu Antonio Qramşi 1930-cu ildə yazmışdı. Marksist baxışlarına baxmayaraq, Qramşi Tramp dövründə özünü rahat hiss edərdi. Bu kontekstdə “qoca dünya” ABŞ-nin İkinci Dünya müharibəsindən sonra Qərbdə qurduğu və Soyuq müharibədə qalib gəldikdən sonra bütün dünyaya yaymağa çalışdığı beynəlxalq nizamdır. Bu layihə dünyaya sülh, rifah və azadlıq gətirdi və tarixin gedişini dəyişdi. Lakin bu gün həmin nizam öz potensialını tükəndirib.

Uzun illər ərzində, xüsusilə Çin və Rusiya kimi revizionist dövlətlər bu sistemi zəiflədirdi və indi bəzən elə görünür ki, ABŞ özü də onunla mübarizə aparır. On ildən sonra dünya tamamilə fərqli olacaq. Lakin hələ məlum deyil ki, bu keçid dövründən sonra yeni dünya hansı formada olacaq.

Bir ssenari “iki dünya” modelidir — Soyuq müharibəni xatırladan şəkildə dünya Vaşinqton və Pekin rəhbərliyində iki düşərgəyə bölünə bilər. İkinci ssenari isə iki yox, bir neçə imperiyanın mövcud olduğu sistemdir, burada böyük dövlətlər regional təsir zonaları qurur. Üçüncü ssenari isə “özünə güvənən dünya”dır — ABŞ-nin davranışı yırtıcı xarakter alır və beynəlxalq sistem anarxiyaya sürüklənir.

Hazırkı dövr məhz ona görə qeyri-sabit görünür ki, bu ssenarilərin hər biri realdır və ABŞ-nin ziddiyyətli xarici siyasətində öz əksini tapır. Çox şey qeyri-müəyyəndir və əsasən ABŞ-nin qərarlarından asılıdır. Lakin bu keçid dövründən sonrakı dünyanı anlamaq ona hazırlaşmaq üçün ilk addımdır — hətta ən yaxşı halda belə, bu dünya daha parçalanmış və daha sərt olacaq.

Amerika nizamının yüksəlişi və zəifləməsi

Müasir dünya ABŞ-nin yaratdığı sistemdir. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Vaşinqton Avrasiyanın kənarlarında qlobal müttəfiqlik sistemi qurdu, dağıdılmış ölkələrin bərpasına kömək etdi və dünya ticarətini yenidən qurdu. ABŞ dəniz yollarının təhlükəsizliyini təmin etdi və bir çox qlobal “ictimai faydalar” təqdim etdi. Əslində, BMT-dən çox ABŞ dünya hökumətinə bənzəyirdi.

Bu siyasət sonradan Sovet İttifaqının məğlubiyyəti ilə genişlənən liberal beynəlxalq nizama çevrildi. Bu nizamın çatışmazlıqları da var idi — ABŞ bəzən liberal dəyərləri qeyri-liberal vasitələrlə müdafiə edirdi, müttəfiqlər arasında ciddi mübahisələr olurdu və Vaşinqton bəzən öz qaydalarını pozurdu. Lakin ümumilikdə bu sistem böyük uğurlar gətirdi: böyük güclər arasında sülh, iqtisadi yüksəliş və demokratiyanın yayılması.

Eyni zamanda ABŞ özü də böyük fayda əldə etdi və müttəfiqliklər onun qlobal gücünü daha da artırdı.

Lakin bu nizam artıq sona yaxınlaşır. Çin və Rusiya kimi dövlətlər onu zəiflədir, eyni zamanda ABŞ özü də bu sistemdən yorulub və ondan narazıdır.

Birinci ssenari: iki dünya...

Ən çox müzakirə olunan ssenari dünyanı iki düşərgəyə bölür. Çin rəhbərliyində blok Avrasiya avtokratik dövlətlərini birləşdirə bilər, ABŞ isə demokratik müttəfiqlərini.

Bu, tam olaraq Soyuq müharibənin təkrarı olmasa da, oxşar xüsusiyyətlərə malik olacaq. Qlobal iqtisadiyyat parçalanacaq, ticarət və texnologiya rəqabət vasitəsinə çevriləcək. Ukrayna, Tayvan və Cənubi Çin dənizi kimi regionlar əsas gərginlik nöqtələri olacaq.

Bu ssenariyə aparan güclü struktur səbəblər mövcuddur. ABŞ və Çin arasındakı rəqabət dərinləşir və qarşılıqlı asılılıq getdikcə zəiflik mənbəyinə çevrilir.

İkinci ssenari: İmperiyalar dövrü...

Bu modeldə dünya iki deyil, bir neçə təsir zonasına bölünür. ABŞ Qərb yarımkürəsində hegemonluq qurur, Çin Asiyada dominant olur, Rusiya isə postsovet məkanında güclənir.

Eyni zamanda Hindistan, Türkiyə və digər regional güclər də öz təsir sahələrini genişləndirir. Bu, “yeni imperiyalar dövrü” deməkdir.

Bu sistemdə beynəlxalq hüquq zəifləyir, güclü dövlətlər qaydaları özləri müəyyən edir və zəif dövlətlərə təzyiq göstərir. Ticarət, investisiya və resurs axınları da siyasi nəzarət altına düşür.

Üçüncü ssenari: Anarxiya və hər kəs özü üçün...

Ən təhlükəli ssenari qlobal anarxiyadır. Bu halda ABŞ özü də qaydaları pozan və aqressiv davranan gücə çevrilir.

Belə bir dünyada böyük dövlətlər yırtıcı siyasət aparır, zəif ölkələr isə sıxışdırılır. Ərazi münaqişələri artır, dövlətlərin yox olması halları çoxalır və ölkələr kütləvi şəkildə silahlanmağa başlayır.

Nüvə silahına maraq artır, yeni münaqişələr yaranır və beynəlxalq sabitlik dağılır.

Tarixi paralellər və gələcək

Tarix göstərir ki, hegemoniyanın sonu tez-tez xaosa gətirib çıxarır. Britaniya hegemoniyasının sonu da uzun müddət qeyri-sabitlik yaratmışdı.

Bu gün də oxşar proseslər müşahidə olunur. Dövlətlər öz təhlükəsizliklərini təmin etmək üçün yeni ittifaqlar qurur və silahlanır.

Dünya yol ayrıcındadır. Yeni dövr daha təhlükəli və parçalanmış olacaq. Ən yaxşı variant belə “iki dünya” ssenarisi hesab olunur, çünki digər alternativlər, imperiyalar dövrü və ya anarxiya daha risklidir.

ABŞ-nin qərarları bu prosesdə həlledici rol oynayır. Əgər Vaşinqton düzgün siyasət apararsa, daha balanslı dünya yarana bilər. Əks halda, dünya daha təhlükəli və qeyri-sabit istiqamətə yönələ bilər.

Qoca dünya artıq bitir və əsas sual budur: Onun yerinə nə gələcək?..

Poliqon.info