Frau Marta tələdə: Sovet casusu alman diplomatın arvadını necə aldatdı?
Yaraşıqlı və intellektual kəşfiyyatçı olan Fyodor Parparov Üçüncü Reyxin yüksək vəzifəli şəxslərinin arvadlarını və məşuqələrini aldararaq bir çox dövlət sirrini əldə edə bilmişdi. Belə “əməliyyat”lardan birində Almaniya Xarici İşlər Nazirliyi rəhbərinin müavininin həyat yoldaşı Hitlerin məxfi söhbətlərinin və gizli sənədlərinin qeydlərini ona vermişdi. Parparov agentlərinin köməyi ilə Sovet rəhbərliyi üçün bir çox dəyərli və əhəmiyyətli məlumatlar əldə etmişdi, amma vətənində bu xidmətlərinə görə mükafat əvəzinə Yejovun həbsxanası onu gözləyirdi.
1936-cı ilin baharı. Cenevrə.
Şəhərdə hava günəşli və isti idi, xarici diplomatlar və dövlət adamlarının axını səbəbindən Cenevrədə canlanma vardı. Bir neçə gündür Millətlər Cəmiyyətinin Cenevrədə keçirilən tədbirlərində iştirak etmək üçün bura gəlmişdilər. Belə günlərin birində dəbli boz kostyum geyinmiş, təxminən 40 yaşlarında bir kişi şəhərin mərkəzindəki kitab mağazasına girdi. Yeni gəlmiş kitabların önündə dayandı və onlara baxmağa başladı. Pəncərədən ağ libaslı bir gənc qadının mağazaya yaxınlaşdığını gördü.
Qadın ora daxil oldu, bir neçə kitabı vərəqlədi və birini seçərək kassaya yaxınlaşdı. Bundan əvvəl isə kiçik bir zərfin rəfdəki kitabın arasına necə sızdığını kimsə görmədi. Əlbəttə boz kostyumlu kişidən başqa heç kim… Bir az gözlədikdən sonra kitabdan zərfi götürdü və pulu ödəyib mağazadan çıxdı. Bu, məşhur Sovet kəşfiyyatçısı Fyodor Parparov, ağ geyimli qadın isə alman diplomatının arvadı Frau Marta idi. Bu görüşdən sonra Sovet kəşfiyyatı Almaniya nümayəndə heyətinin Millətlər Cəmiyyətinin qapalı iclaslarından sonra birbaşa Hitlerə göndərilən şifrəli sənədlərin nüsxələrini aldı.
Fyodor Parparov
1893-cü il təvəllüdlü Parparovun uşaqlığı Velij şəhərində keçib. Ailənin dolanışığı taxta dükanında satıcı işləyən atasının gəlirindən çıxırdı. 14 yaşına çatanda kiçik Parparov məktəbdə bütün dərsləri mənimsəmiş və imtahanlardan keçərək Riqaya ağackəsmə şirkətində işləməyə getmişdi. Bir müddət sonra yenidən yerini dəyişdi, Sankt-Peterburqda məskunlaşdı və 1918-ci ilədək “Xalq” bankında işlədi və bu şəhərdə yaşadı. Velijə qayıdan 25 yaşlı Fyodor siyasi karyerasına başladı – RKP üzvü oldu və partiyanın şəhər komitəsinin şöbə sədri vəzifəsinə keçdi. Parparov Qırmızı ordunun sıralalarında da döyüşməyə vaxt tapdı: 1919-cu ildə könüllü olaraq bura qoşuldu. Cəmi bir il ərzində sıravi əsgərdən 5-ci ordunun mühəndis qüvvələrinin komissarına qədər yüksəldi və general Dmitri Karbışevlə dost oldu. Amma Parparovun uğurlu hərbi karyerasının sonunu tif qoydu. Fyodor bu ciddi xəstəliyi dəf edə bilsə də, ordudan tərxis edildi.
Parparovun yolu paytaxta düşdü, burada Moskva Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinə daxil oldu. Dolanışığını təmin etmək üçün işləməli idi. Fyodor əvvəlcə RSFSR Xalq Maarif Komissarlığında işlədi, sonra “Mossukno” trestində xidmətə getdi. Parparov universiteti bitirməzdən bir az əvvəl ailə qurdu və ata oldu.
Kəşfiyyatçılarla ilk görüş
Parparov diplomu aldıqdan sonra Xarici Ticarət Xalq Komissarlığına işə qəbul edildi. Fyodorun ingilis, fransız və ispan dillərini mükəmməl bilməsi və Moskva Dövlət Universitetində oxuduğu müddətdə alman dilini yüksək səviyyədə mənimsəməsi səbəbindən 1925-ci ilin fevralında rəhbərlik onu SSRİ-nin Almaniyadakı ticarət missiyasına göndərdi.
Parparov bir dəfə Berlində Sovet xarici kəşfiyyatın əməkdaşları ilə görüşdü və tezliklə Sovet kəşfiyyatının sırasına qatıldı. Bir sıra mənbələrə görə, əslində, Parparov Moskva Dövlət Universitetində oxuduğu illərdə kəşfiyyata cəlb olunmuş və gizli olaraq Almaniyaya göndərilmişdi. Kəşfiyyatçının vəzifələri həm xarici diplomatik nümayəndəliklərin əməkdaşları arasında agent axtarışı, həm də Almaniyanın hərbi və işgüzar elitasının üzvlərini əməkdaşlığa cəlb etməkdi. Kifayət qədər yaraşıqlı olan Parparov alman elitasının məclislərində və ziyafətlərində asanlıqla tanış olduğu qadınları işə cəlb etməyi bacardı.
Böyük bir iş adamının məşuqəsi, Skandinaviya ölkələrindən birinin hərbi attaşesinin köməkçisi və Baş Qərargah zabitinin həyat yoldaşı skautun cazibəsinə düşdü. Əlbəttə belə qadınlar təkcə məxfi məlumatları öz məşuqlarına vermirdilər, həm də tanışlarını sovet kəşfiyyatı ilə əməkdaşlığa cəlb olunmasına kömək edirdilər.
Parparovun agentləri arasında bir hərbi mühəndis və alman ordusunun iki zabiti də vardı. Fyodor bütün məlumat daşıyanlarını özünün yaratdığı şəbəkədə birləşdirməyi planlaşdırmışdı, amma buna müvəffəq olmadı. 1929-cu ildə yüksək rütbəli almanların arvadları ilə əlaqələri Almaniya əks-kəşfiyyatında şübhə yaratdı. Unikal əməkdaşını riskə atmaq istəməyən Sovet kəşfiyyatının (OQPU) rəhbərliyi Parparovu bir müddətlik Moskvaya geri çağırmaq qərarına gəldi.
“Cinsi tələlər”
Kəşfiyyatçının fəaliyyəti ilə bağlı hesabatlarını dinləyən Parparovun rəhbərləri onun Almaniyada gizli stansiya qurmaq planını təsdiqlədilər. Amma Fyodor bu fikri həyata keçirməzdən əvvəl radio işinin incəliklərini və şifrələməni öyrənməliydi. Bəzi məlumatlara görə, Parparov 1931-ci ildə Henrix Yaqoda tərəfindən qurulan xüsusi Leninist kəşfiyyat zabitləri texniki məktəbində, daha doğrusu, “Voronya slobodka”da təlim keçib.
Tələbələr orada digər şeylərlə yanaşı, “cinsi tələlər”in təşkilinə hazırlıq kursu keçirdilər: müxtəlif ölkələrin insanlarının intim həyatlarının xüsusiyyətlərini, bədənlərini və duyğularını idarə etməyin sirlərini, hər iki cinsin nümayəndələrini ələ keçirməyin üsullarını öyrənirdilər. Amma Parparovun “Voronya slobodka”da təhsil alması faktına bəzi bioqraflar tərəfindən şübhəylə yanaşılır. Parparovun xarici kəşfiyyat xidməti rəisinin müavini Artur Artuzovun xeyir-duası ilə bu məktəbin qurulmasından bir il əvvəl Almaniyaya getdiyinə dair bir versiya da var.
Parparovlar ailəsi bu dəfə bütün üzvləri ilə Berlinə gəldilər: guya Fyodor sosializmin ideoloji düşməninə çevrilmişdi və repressiyadan qorxaraq həyat yoldaşı Raisa və oğlu Levlə birlikdə Almaniyanın paytaxtına köçmək məcburiyyətində qalmışdı.
Parparov əvvəlcə vətəndaşlığı olmayan şəxs kimi yaşayış icazəsi, daha sonra Rumıniya pasportu aldı və bir sıra yerli firmalarda işə başladı. Bir müddət sonra xeyli pul əldə edən Fyodor ev əşyalarının ixracı ilə məşğul olan öz müəssisəsini qurdu. Bu, onun Almaniyada qalması üçün “rəsmi dam”ı oldu. İşlər yaxşı gedirdi, bir müddət sonra Qərbi və Şərqi Avropanın bir çox ölkələrində, eləcə də Şimali Afrika, Türkiyə, İran və Əfqanıstanda öz şirkətinin filiallarını qurdu. Bu, bir işin arxasında gizlənərək kəşfiyyat tapşırıqlarını yerinə yetirmək üçün Moskvanın maraqlandığı ölkələrə sərbəst səyahət etməsinə imkan verdi.
Parparovun bir iş adamı kimi populyarlıq qazanması maraqlara uyğun idi: şirkəti Fyodora həm də agentlərini pulla əldə etməyə imkan verirdi. Mərkəz skautun işindən məmnun idi.
Parparov tezliklə Almaniya Xarici İşlər Nazirliyi və Milli Sosialist Fəhlə Partiyasının (NSDAP) elitasından olan agentlərini tapa bildi.
Marta ilə tanışlıq
“Boş vaxtlarında jurnalistika ilə məşğul olan uğurlu iş adamı” adıyla maskalanan Fyodor Parparov Berlində kəşfiyyat işində faydalana biləcəyi qadınlarla tanış oldu. Onların arasında Kosta Rikanın vitse-konsulunun arvadı da vardı. O, 1933-cü ildə Parparova bu ölkənin vətəndaşlığını almağa kömək etdi.
Tezliklə başqa bir diplomatın arvadı və Almaniyanın xarici işlər naziri Yoahim von Ribbentropun köməkçilərindən birinin arvadı olan Marta kəşfiyyat şəbəkəsinə girdi. O, Parparovun qəzetdə verdiyi tanışlıq elanına müsbət cavab vermişdi. Potensial agentin kimliyini öyrənən mərkəz kəşfiyyatçıya daha güclü təlimatlar verməyə başladı. Rəhbərliyin müvafiq əmrlərindən sonra Fyodor Marta ilə diqqətlə görüşməyə başladı, ona inandırdı ki, faşizm tərəfdarı deyil və Almaniya xüsusi xidmət orqanları ilə əlaqəsi yoxdur. Amma Parparov tezliklə ərinin xəsisliyi səbəbindən pula ehtiyacı olan və ailə həyatında bədbəxt bir qadınla məşğul olduğunu anladı. Bu, onu ələ keçirməyi daha da asanlaşdırdı. Marta bir dəfə Millətlər Cəmiyyəti sessiyasında ərinin hesabatlarına əsaslanaraq Fyodora bir məktub yazdı, bundan sonra mərkəz onun işə qəbuluna icazə verdi. Amma Martanın işləyəcəyi ölkənin adı sirr kimi gizli saxlanıldı: Fyodor alman qadına Yaponiya kəşfiyyatı üçün işlədiyini dedi. Parparova aşiq olan qadın əməkdaşlığa razılıq verdi.
Marta ilə ərinin qovluğundakı sənədləri götürərək yazması və ya nüsxəsinin çıxarılması razılaşdırıldı. Buna görə ona yüksək məvacib vəd olundu.
Düşmənlə yataqda
Əri Martaya etibar edirdi və bu onun daha geniş əl-qol açmasına imkan vermişdi: onunla işgüzar qəbullarda iştirak edir, ezamiyyətə gedir və bəzən vacib danışıqlara qatılırdı. Hətta vacib və təhlükəli tapşırıqların icrasında iştirak edirdi.
Alman ordusunun silahlanmasına Versal müqaviləsi ilə qoyulan sanksiyaların ləğvinə dair konfrans ərəfəsində Martaya qarşıdan gələn tədbirdə iştirak edənlərdən birini nahara dəvət etmək tapşırıldı. Həyatını və nüfuzunu riskə ataraq həmin şəxsi bu səbəbdən bir restoran otağına dəvət etdi. Bu hiylədən şübhələnmədən yuxu dərmanları qarışdırılmış şərab içdi və huşunu itirdi. Alman xüsusi xidmət orqanlarının əməkdaşları onun qovluğundakı bütün sənədlərin və özünün fotoşəkillərini çəkməyi bacardılar. Daha sonra şəkilləri şantaj üçün istifadə etdilər. Nəticədə konfrans iştirakçısı Almaniyaya tətbiq edilən bütün sanksiyaların ləğvinə səs verdi. Amma Martanın daha sakit işləri vardı. Məsələn, əri tez-tez onu Parparovun faydalanmadığı katibə işinə cəlb edirdi. Fürsətdən istifadə edən Marta Fyodor üçün lazım olan sənədləri ondan aldığı kamera ilə lentə alırdı. Bunun üçün ətrafını fotoqrafiyaya heyran olduğuna inandırmışdı.
Beləliklə, Parparov Almaniya Xarici İşlər Nazirliyi əməkdaşlarının İngiltərə və Fransadan olan həmkarları ilə yazışmalarına dair məlumatları əldə etdi. Buradan məlum oldu ki, bu ölkələrin liderləri faşist təcavüzündən yox, kommunizmlə mübarizədən daha çox narahatdırlar. Marta 1935-1936-cı illərdə Hitlerin ən yaxın çevrəsi və İngiltərə səfiri arasında fürerin Sovet İttifaqı siyasəti və Şərqi Avropa planları ilə bağlı fikirlərinin yer aldığı danışıqlarının nüsxələrini Fyodora verdi.
Kitab səhifələri arasındakı sirlər
Parparov Martanın ərinin işgüzar səfərilərini ondan öyrənirdi. Bir dəfə Marta ilə birbaşa təmasda olmaq üçün əvvəlcədən göstərilən ölkəyə getdi. Məlum oldu ki, Almaniya nümayəndə heyətinin gizli sənədləri Marta və ərinin yaşadığı otel otağının seyfində saxlanılır. Marta Fyodorun göstərişi ilə kəşfiyyatçının hazırladığı seyfin dublikat açarını aldı və otel otağına çıxışı təmin etdi. Parparov bununla gizli məlumatlara giriş əldə etdi: məsələn, Çexoslovakiya Baş Qərargahında bir nasist agentin işlədiyini öyrəndi. Almanlar bu agentdən vaxtaşırı Çexoslovakiya ordusunun silahlanması və ölkənin hərbi əməliyyatlarına hazırlığı haqda məlumat alırdılar. Casus barədə məlumat alan mərkəz bunu çexoslovakiyalı həmkarlarına çatdırdı və faşist informator ifşa edildi.
Marta və Fyodor məlumatları bir-birinə ötürmək üçün müxtəlif hiylələrə əl atırdılar. Beləliklə, 1936-cı ildə Millətlər Cəmiyyətinin toplantılarının keçirildiyi Cenevrədə birlikdə sona çatdılar. Marta Almaniya nümayəndə heyətinin görüşlərindən birindən sonra Hitlerin qərargahına göndərilən şifrəli sənətin nüsxəsini çıxardı. Diplomatın xanımı bu nüsxələri mağazalardan birində kitab səhifələrinin arasına qoydu və orada alıcı adı altında görünən Parparov bunları kimsə fərqinə varmadan götürdü. Kəşfiyyatçı Almaniyada gördüyü işlərə görə “Qırmızı ulduz” və iki “Qırmızı bayraq” ordenləri ilə təltif olunub.
Son görüş
1937-ci ildə Martanın əri Almaniyanın Avropa ölkələrindən birinə səfir göndərildi. Yeni yaşayış yerinə köçən Marta digər şəxslərlə işləməkdən qəti şəkildə imtina etdi və Berlinə qısa səfərləri zamanı topladığı məlumatları şəxsən Fyodora vermişdi. Marta bu vaxta qədər Fyodorun Sovet kəşfiyyatına işlədiyini artıq bilirdi, amma bu etirafa da biganə yanaşmışdı.
Parparova gəldikdə, həmin il Hollandiyaya baş çəkdi və burada Qərbi Avropa ölkələrindən birinin keçmiş kəşfiyyatçısı ilə tanış oldu. Bundan sonra vaxtilə Almaniyada Sovet kəşfiyyatının tapşırıqlarını yerinə yetirmiş Parparovla mərkəz arasında mübahisə yarandı və o, xidmətini dayandırmağa məcbur oldu. Parparov 1938-ci ildə xidmətini tamamilə dayandıraraq, Fransaya qaçdı. Amma orada gizləndiyi kimliyinin məxfiliyi Sovet kəşfiyyatçısı Valter Krivitski tərəfindən açıldı. Bu, Fyodor və Marta arasındakı münasibətlərin nöqtəsi demək idi.
Parparov təcili olaraq Sovet İttifaqına geri çağırıldı. Moskvaya qayıtması o qədər sürətli oldu ki, kəşfiyyatçı çətinliklə məşuqəsi ilə əlaqə saxlayıb itkin düşməsinin səbəbini danışa bildi. Marta Fyodora onu gözləyəcəyini dedi. Amma bu, onların son görüşü idi.
NKVD-nin zirzəmisində
Geri döndükdən bir neçə ay sonra, 1938-ci ilin mayında Parparov nasistlərlə əlaqədə ittiham edildi. Həmin ittihama görə, Marta onun yox, o, Martanın agenti idi. Həbsxanada hər iki qolu sındırılan kəşfiyyatçı dəhşətli işgəncələrə məruz qaldı. Fyodorun oğlu atasının ömrünün sonuna qədər çimərlikdə paltarını çıxarmaqdan utandığını deyirdi: bədənindəki yaraların izləri çəkilmək bilmirdi.
Parparov sona qədər mübarizə apardı: heç vaxt etirafı imzalamadı.
Kəşfiyyatçı möcüzəvi şəkildə güllələnmədən bir il həbsxanada qaldı. 1939-cu ilin iyulunda sərbəst buraxıldı, amma işdən qovuldu və bütün mükafatlardan məhrum edildi. Sərbəst buraxıldıqdan qısa müddət sonra Parparov Moskvada hüquqşünas kimi işə düzəldi. Amma orada uzun müddət işləmədi: İkinci Dünya Müharibəsi ərəfəsində Sovet kəşfiyyatının ixtisaslı kadrlara çox ehtiyacı vardı. Kəşfiyyat rəhbəri Pavel Fitin, xalq komissarı Lavrenti Beriya “xalq düşmənləri” siyahısına adı yazılan bəzi kəşfiyyatçıların yenidən işə cəlb edilməsinə qərar verdi. Parparov bunun sayəsində xidmətə bərpa olundu və ona mayor rütbəsi verildi. Lakin Krivitskinin xəyanətindən sonra Almaniyaya qayıtmaqdan söhbət gedə bilməzdi, buna görə Parparov Estoniyaya göndərildi.
Fyodor orada Hitlerin ölkənin cənub-şərqində hərbi qüvvə topladığını öyrəndi. Kəşfiyyat zabiti 1941-ci ilin yazında “Aprel döyüşü”ndən sonra təslim olan alman qoşunlarının Yuqoslaviya sərhədinə qədər çəkildiyi barədə də məlumat aldı.
Martanın faciəsi
İkinci Dünya Müharibəsi başlayandan sonra Almaniyada işləyən kəşfiyyat zabiti Yelizaveta Zarubinadan həyəcanverici xəbər gəldi: o, Marta ilə çətin qazandığı əlaqəni itirdi. Diplomat arvadı əvvəlcə Zarubina ilə bütün əlaqələrdən imtina etdi, daha sonra Parparovun özünün görüşə gəlməsini istədi. Amma bir müddət sonra Zarubina alman qadını Parparovun gedə bilməyəcəyi bir ölkəyə göndərildiyinə inandıra bildi. Parparovdan gələn məktub qadınlar arasında inam yaratmağa kömək etdi. Yeri gəlmişkən, bu da keçmiş sevgililərin yazışmalarının başlanğıcı oldu. Bundan sonra Marta Yelizaveta ilə əməkdaşlığa razılıq verdi: Almaniyanın SSRİ-yə hücumunun vaxtı ilə bağlı məlumatlar da daxil olmaqla, ona bir sıra ciddi informasiyalar ötürməyə başladı.
Zarubina ilə işləyən Marta məktublarında da yazdığı kimi, Parparovla münasibətlərini bərpa edəcəyinə sonadək ümid etmişdi. Amma 1941-ci ilin yazında Parparovun məşuqəsinin psixoloji durumu pisləşdi: Marta ərinin ağır yaralandığı bombardmandan sonra psixiatrik xəstəxanaya yerləşdirildi. Tezliklə o və xəstəxananın digər xəstələri nasistlər tərəfindən öldürüldü. Parparov müharibədən sonra casus Aleksandr Korotkovdan Martanın taleyi haqda məlumat aldı.
Feldmarşal əsirlikdə
Almanların SSRİ-yə hücumundan bir müddət əvvəl Fyodor Parparov Litvaya göndərildi və oradan 1941-ci ilin iyun ayının sonunda böyük çətinliklə Moskvaya qayıda bildi. Parparov düşmənin arxa cəbhəsində təxribatların hazırlanması və təxribatçıların ora yerləşdirilməsi ilə məşğul olan NKQB-nin bazasında qurulan xüsusi qrupa təyin edildi.
Parparov 1943-cü ildə İran vasitəsilə İsveçrəyə getməyə çalışdı. Amma mərkəz bu planın üstündən xətt çəkdi. Kəşfiyyatçının Kosta Rika pasportunun müddəti bitdiyinə görə problemləri vardı və o, SSRİ-yə qayıtmaq məcburiyyətində qaldı.
1944-cü ildə NKVD-nin Hərbi Əsirlər və Təcridxanalar Baş İdarəsi onun köməyinə ehtiyac duydu. Alman dilini qüsursuz bilən Fyodor Parparov əsir götürülmüş Vermaxt generalları ilə söhbət etdi. Xüsusilə, Parparov Barbarossa planının müəlliflərindən biri, Stalinqrad döyüşündən sonra Sovet İttifaqı tərəfindən əsir götürülmüş feldmarşal Fridrix Paulusla işləmişdi. O, Parparova güvənmişdi, müharibənin ehtimal olunan gedişi ilə bağlı fikirlərini onunla bölüşmüşdü.
Kəşfiyyatçı 1945-ci ilin yazında Potsdam şəhərinə göndərildi: anti-Hitler koalisiyası ölkələrinin liderlərinin son görüşü zamanı konfransın yüksək rütbəli iştirakçılarının təhlükəsizliyinin təmin edilməsində iştirak etdi. Bundan əlavə, Parparovun müharibədən sonrakı vəzifələrindən biri Almaniyadakı qurulan yeni hakimiyyətin işini təşkil etməkdi.
Nürnberq tribunalında
Parparov tərcümə kimi Nürnberq məhkəməsinin iclaslarında iştirak edib. Almaniyaya bu səfəri zamanı müharibənin əvvəlindən bəri görmədiyi oğlu ilə görüşüb. Lev cəbhədə vuruşmuşdu, Berlinə çatanda orada qalmışdı.
Nürnberq məhkəmələri kəşfiyyatçının karyerasındakı son böyük iş oldu. 57 yaşlı Parparov 1950-ci ildə vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı. Bundan qısa müddət sonra ölənə qədər işlədiyi Moskva Dövlət Universitetinin hərbi kafedrasının müdiri oldu. Kəşfiyyatçının ürəyi 1959-cu ildə dayandı, külləri Moskvadakı Donskoy qəbiristanlığının kolumbariyasında basdırıldı.
Qeyd: material Rusiyanın Lenta.ru saytından götürülüb. ( teleqraf.com)
pia.az